Illustreren: een kunst apart

Door Karlijn de Jong

Verschenen (aangepaste vorm) in: Studio 2000 Magazine, nr. 4, 2009

De kunst van het illustreren heeft van oudsher minder status dan vrije beeldende kunst. Er bestaat een spanningsveld tussen meer dienende illustraties en Kunst met een grote K, en het tekenen in de toegepaste hoek roept meer associatie op met industrie en handel dan met hoge artisticiteit.[1] Toch zijn illustraties vaak zeer de moeite waard. Een goede illustrator kan meestal goed tekenen – wat voor een Kunstenaar niet altijd opgaat. Het grote verschil is dat een illustrator meestal heel direct werkt: het gaat vaak om iets algemeen herkenbaars. Dat collectieve aspect maakt dat de illustratie direct aankomt bij de kijker.

Eén van Nederlands bekendste illustratoren is Rie Cramer (Java 1887 – Laren 1977). Cramer genoot een opleiding aan de Haagse Academie voor beeldende kunsten en kreeg les van Willem van Konijnenburg. Aan de hand van werken van Cramer bekijken we het vakgebied illustratie in de eerste helft van de twintigste eeuw. De lijn met het heden wordt getrokken door een gesprek met de Bijzonder Hoogleraar Illustratie, prof. dr. Saskia de Bodt, die haar oratie hield over onder meer het spanningsveld tussen kunst en illustratie. Met het uitspreken van de rede ‘Van Poe tot Pooh. Illustreren om je penselen te kunnen betalen?’ aanvaardde De Bodt haar hoogleraarsambt dat mogelijk is gemaakt is door de Stichting Fiep Westendorp Foundation.

Kees Verwey en Godfried Bomans: van vriendschap tot portret

Door Karlijn de Jong
Verschenen in: Article, jaargang 2 (2009) nr. 3

In de reeks ‘Schrijversportretten’ in Article, waarin werken uit de collectie van het Letterkundig Museum in Den Haag werden besproken, stonden met dit artikel zowel een bekend schrijver als een bekend schilder centraal. Beiden leverden bijzondere producten die veel betekend hebben voor de Nederlandse letterkunde en voor de Nederlandse schilderkunst. Kees Verwey (1900-1995) is één van Nederlands’ bekendste schilders uit de twintigste eeuw. Zijn lange leven en omvangrijke oeuvre is in verschillende biografieën besproken. Hierin komen het grillige karakter van de kunstenaar aan bod, de verschillende onderwerpen die hij in zijn schilderijen behandelde en zijn positie als traditionele kunstenaar in een tijd van vernieuwing. Toch ontbreekt er in bijna alle bronnen een belangrijk schilderij uit Verweys oeuvre: het portret dat hij in 1953 maakte van schrijver Godfried Bomans (1913-1971). Over het portret en de totstandkoming ervan is zodoende weinig bekend. Dit artikel kan gezien worden als het eindproduct van een zoektocht hiernaar.

 

Maar iedere kunstenaar gelooft toch wel iets?

Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst

Een recensie van een Stedelijk Museum-tentoonstelling (2009)

Als dat mogelijk was voor kunstwerken, zou in de Nieuwe Kerk in Amsterdam Het Laatste Avondmaal van Marlene Dumas de dialoog aan kunnen gaan met het varken van Jeff Koons. Ondanks grote verschillen tussen de werken, die verder strekken dan de discipline en de afkomst van hun scheppers, hebben ze toch wel wat gemeen. Ze hangen op de tentoonstelling Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst van het Stedelijk Museum Amsterdam en hebben doordat ze onder dit thema geschaard zijn blijkbaar iets met religie te maken. Jeff Koons baseerde zijn werk Ushering in Banality volgens de tentoonstellingscatalogus onder andere op de kitscherige beeldtaal van het katholicisme. Het varken, dat voortgedreven wordt door wat engeltjes, lijkt een persiflage te zijn op het binnenhalen van Christus in Jeruzalem. En, zo meldt ons de catalogustekst, misschien verbeeldt het werk het ‘verdorven consumentengedrag, dat de plaats inneemt van afnemende religiositeit’. Het werk van Dumas legt door de titel al meteen het verband met het christelijke geloof. Of het een aanklacht is tegen de Bijbel of het christendom in het algemeen is niet duidelijk. Het werk, dat over leven en dood gaat, toont in de onderste helft Jezus aan het Laatste Avondmaal op de plaats van Judas, en in de bovenste helft een wolk van baby’s, die zich in de gedachten van Jezus bevinden of daadwerkelijk aanwezig zijn, en door de kunstenares gevangen zijn in hun neergang richting de tafel. Een aanklacht of niet, voor de makers van Heilig Vuur lijkt dit niet van belang te zijn geweest.